تجربه بودن

این جهان دستگاه عظیمی است که به سختی می‌توان چیزی را از جزء آن به کلّش تعمیم داد، و همینطور نمی‌توان با استدلال عقلی حکمی کلی در مورد سرشت آن صادر کرد. بنابراین دست ما آدم‌ها در اظهار نظر در مورد سرشت این جهان بسته است. اما اغلب ما و شاید همهٔ ما آدم‌ها لاجرم این کار را می‌کنیم. یعنی انگاره‌ای کلی در مورد جهان داریم؛‌‌ همان استعاره‌هایی که چند نوشته پیش‌تر در موردشان صحبت کردم. خب، با این حساب این استعاره‌ها از کجا می‌آیند و چرا و چگونه هر یک از ما آدم‌ها در پسِ پشت باور‌هایمان تصوری کلی و حتی حکمی قطعی در مورد سرشت کلی جهان داریم؟ چند حالت را می‌توان تصور کرد:

1.   این استعاره‌ها فرهنگی و جمعی‌اند. یعنی یک فرد تنها استعاره‌ای را به ذهن نمی‌آورد و این استعاره با مردن او از بین نمی‌رود. به تعبیر دیگر، استعاره‌های مربوط به سرشت جهان، ساختهٔ همگان‌اند و قومی یا نوعی‌اند و همه در حفظ و انتقال آن سهیم‌اند. مثلاً جهان، دار آزمایش است. این یک استعارهٔ دینی است که سینه به سینه و نسل به نسل منتقل می‌شود و بسیاری از آدم‌ها چه آشکار و چه پنهان، آن را پذیرفته‌اند.

2.  استعاره‌ها فردی‌اند و حاصل تجربهٔ زیستهٔ افرادند. یعنی فرد به طور پدیدار‌شناختی، مواجه‌اش با جهان را در مقطعی از عمر صورت بندی آشکار یا پنهانی می‌کند و به عنوان سرشت کلی زندگی می‌پذیرد و از آن پس شواهدی در دفاع از آن جمع می‌کند.

3.    استعاره‌ها فردی و حاصل عواطف افرادند. در این حالت، آدم‌ها منفعل‌اند. تجارب زندگی و واکنش‌هایشان به این تجارب تصوری کلی از جهان برایشان ایجاد می‌کند. تصوری که با شواهد مختلف پرورده می‌شود و شواهد معارض با دستکاری زدوده می‌شوند؛ تصوری که همراه است با پیشینه‌ای طولانی از احساست، عواطف، غم‌ها و شادی‌های گوناگون. این حالت، این تصور کلی یا جزئی از مکانیسم دفاعی فرد برای قابل تحمل کردن فشارهاست، یا تصوری نیندیشیده ناشی از تکرار مکرر اموری که این تصور را ایجاد کرده و به آن قوام می‌بخشند.

و البته حالات دیگری را هم می‌توان تصور کرد. نکتهٔ مهم دیگر این است که بسیاری از ما آدم‌ها در استعاره‌هایمان گیر می‌کنیم. یعنی اسیر آن‌ها می‌شویم و دیگر جهان را آزادانه نمی‌بینیم.

رفته‌ام آشغال‌ها را بگذارم دم در. گربهٔ گرسنه‌ای ناله می‌کند. نزدیک می‌شوم. نمی‌ترسد. دورش می‌کنم تا وارد خانه نشود. جوان معتادی از دور تلو تلو خوران عبور می‌کند، با خودم فکر می‌کنم او هم لابد گرسنه است، ناامید است، تنهاست. باز به گربهٔ گرسنه و لاغر نگاه می‌کنم. با خودم فکر می‌کنم این جهان جای آزارنده ایست. هر کسی را تا دم مرگ جوری می‌فشارد. بعد دلم می‌خواهد اتفاقات زندگی‌ام را به نظم بیاورم و نتیجه بگیرم که این جهان نظمی دارد و مهم‌تر از آن، این نظم اخلاقی است. اما هر چه تلاش می‌کنم بی‌فایده است. این پازل با همهٔ قطعات همخوان و ناهمخوانش جور نمی‌شود.

و بعد من می‌مانم و زندگی‌ام و تصوری که از جهان دارم؛ تصوری که کنش‌های هر روزه‌ام در گرو آن است؛ تصوری که هر روز به هم می‌ریزد.

در این نوشته می‌خواهم از سرعت زندگی آدم‌ها (pace of life) صحبت کنم. به طور خلاصه می‌خواهم سه گزاره تجربی را که از زندگی خودم و دیگران استخراج کرده‌ام، با شما در میان بگذارم:

1.       زندگی هر کدام از ما آدم‌ها سرعتی دارد و سرعت زندگی افراد مختلف متفاوت است.

ما آدم‌ها شرایط خانوادگی و اقتصادی مختلف، شغل‌های متفاوت، محیط‌های خانوادگی گوناگون، سنخ‌های روانی متفاوت و در ‌‌نهایت تن و بدن متفاوتی دیگران داریم. این عوامل و چندین عامل دیگر، در کنار هم سرعت زندگی ما آدم‌ها را مشخص می‌کنند. خب، بگذارید به این سؤال جواب دهم که سرعت زندگی چیست که مدعی‌ام در افراد گوناگون و حتی در شرایط مختلف برای یک فرد متفاوت است. این تعریف را از من بپذیرید( البته عبارت pace of life مفهومی ساخته ی من نیست و در موارد مختلف معانی متفاوتی دارد) : سرعت زندگی عبارت است از کندی و تندی تحولات درونی و بیرونی هر فرد. پس با این حساب، دو سرعت داریم، یکی سرعت درونی و یکی سرعت بیرونی. سرعت درونی، سرعت تحولات درون فرد از قبیل پذیرش شرایط جدید، گذار از غم به شادی و بالعکس، فهمیدن مفاهیم و مطالب تازه، راه دادن به احساسات مختلف و... است، و سرعت بیرونی عبارت است از کندی یا تندی تحولاتی که در بیرون از او چه از طریق خودش و چه از طریق دیگران اتفاق می‌افتد. سرجمع این دو سرعت می‌شود، سرعت زندگی فرد. گمان می‌کنم با این تعریف موافقید که عوامل پیش گفته باعث ایجاد سرعت‌های متفاوت در افراد مختلف می‌شوند. علاوه بر این، می‌توان از دو سرعت مقطعی و متوسط در زندگی آدم‌ها صحبت کرد. سرعت  مقطعی عبارت است از سرعت یک روز و حتی یک سال، یا هر بازهٔ زمانی محدود و مشخصی از عمر آدمی و سرعت متوسط عبارت است از سرعت کلی زندگی فرد. با این حساب، سرعت متوسط بیشتر از کلیات زندگی فرد اثر می‌پذیرد و سرعت مقطعی از جزئیات اتفاقات و روابط زندگی او.

2.         تفاوت سرعت زندگی افراد مختلف باعث تنش در روابط می‌شود.

مطالب بند بالا بدیهی تجربی به نظر می‌رسند. یعنی انگار همهٔ ما بالطبع آن‌ها را تجربه کرده و فهمیده‌ایم. نکتهٔ بعدی تأملی دربارهٔ اختلاف سرعت آدم هاست. بگذراید از زندگی روزمره و از سرعت مقطعی آدم‌ها مثالی بزنم: زن و شوهری را تصور کنید که یکی خانه دار و دیگری شاغل در بیرون است. ساعت ۵ یا ۶ عصر مرد از بیرون می‌آید. مواجه با افراد مختلف در طول روز، تنش‌ها و تحولات سریع محیط کار، سرعت در رانندگی، ترافیک، سر و صدا و شلوغی و... سرعت زندگی مرد را بالا برده است. در آن سو، زن در طول روز با افراد بسیار کمتری سر و کار داشته، در محیط کوچکتری رفت و آمد کرده، عناصر محیطش را خودش سامان داده و با وجود کار فراوان در خانه، در طول روز، سرعت زندگی پایین تری داشته است. مواجهٔ این دو در ساعت ۵ یا ۶ بعد از ظهر مستعد تنش، بدفهمی و سوء تفاهم است. نمی‌دانم تا به حال چقدر با این شرایط مواجه شده‌اید. می‌توانید به جای زن و شوهری که مثال زدم، زن و شوهری را در نظر بگیرید که هر دو شاغل اند ولی یکی نویسنده یا ویراستار است  و دیگری پرستار. یا دو دوست همخانه را در نظر بگیرید که یکی دانشجو و دیگری معلم است و.... در همهٔ این موارد، مواجه‌های آغازین بعداز ظهر و شب مستعد تنش و سوء تفاهم است. به نظر می‌رسد در چنین شرایطی نباید مسائل جدی و مهمی مطرح کرد، نباید بحث‌های جنجالی به راه انداخت و نباید به دنبال تصمیم گیری سریع بود. بهترین راه برای خروج از این وضعیت،، ایجاد تعادل تدریجی سرعت هاست. مثلاً زن و شوهر مثال بالا می‌توانند با هم چای بخورند، کمی حرف‌های معمولی از اینطرف و آنطرف بزنند و تلویزیون ببینند تا سرعت زیاد یکی کمتر و سرعت پایین دیگری، بیشتر شود. در سایر مثال‌ها هم همینطور است. پس در چنین مواردی نیاز به دوران گذرای داریم که سرعت‌ها را متعادل کند. درک این تفاوت و به رسمیت شناختن این نیاز، نه فقط در مواردی شبیه مثال بالا که در بسیاری دیگر از لحظات، شرایط و دوران‌های مختلف زندگی، به بهبود وضیعت فرد و روابطش کمک می‌کند. مهم این است که همیشه در پس ذهنمان داشته باشیم: شاید سرعت زندگی دیگری به طور کلی، یا در آن لحظهٔ خاص بیشتر یا کمتر از من باشد.

راستی بگذارید مثال بالا را کامل کنم. زوج مثال بالا، پنج شنبه و جمعه را با هم در خانه هستند و سرعت‌هایشان از صبح به هم نزدیک است. به طور معمول، در این دو روز تجربهٔ بهتری از با هم بودن و بودن با دیگر اعضای خانواده دارند.

3.            تفاوت سرعت زندگی در حیات اجتماعی و سیاسی ما هم اثرگذار است.

اگر توانسته باشم دو گزارهٔ قبلی را به خوبی توضیح دهم، فهم این گزاره و داوری در مورد آن دشوار نخواهد بود. در مثال بالا، از سرعت زندگی در لحظات مختلف روز و در شرایط مختلف افراد متفاوت صحبت کردیم. اما در اینجا با سرعت زندگی افراد به طور کلی (سرعت متوسط) و تفاوت‌هایشان با هم مواجه‌ایم. یک انقلاب را در نظر بگیرید. افراد و جریان‌های مختلف، پیشینه، کارکشتگی، نوع نگرش و طرفداران متفاوتی دارند. این عوامل سرعت آن‌ها را تعیین می‌کند. جریانی سیاسی با قدمت و کارکشتگی بیشتر، سرعت پایین تری دارد و جریانی نوظهور و تازه کار، سرعت بیشتری. و این می‌شود که جریان‌های با سرعت‌های متفاوت دچار سوء تفاهم، درگیری و تنش می‌شوند. نتیجهٔ نزاع هم گاهی به نفع جریان با سرعت پایین‌تر، گاهی به نفع جریان با سرعت بالا‌تر و گاهی هم به ضرر هر دوی آن‌ها رقم می‌خورد. می‌توان توضیح در این مورد را ادامه داد. ولی هدف این نوشته فقط ارائهٔ مدلی برای فهم تفاوت‌ها، سوء تفاهم‌ها و تنش هاست. به هین دلیل به همین مختصر اکتفا می‌کنم.

خب، باز هم به نظر می‌رسد یا حرف ساده‌ای را خیلی پیچیده کرده‌ام یا اصلاً حرف مهمی نزده‌ام. ولی خب، مدلی را معرفی کرده‌ام که توجه به آن در زندگی خودم ثمرات جالبی برایم داشته است.

گفت: ما داریم به قهقرا می‌رویم. ببین همه غمگین‌اند.

در صف بی‌آر تی بودیم. رفته بودیم انقلاب برای خرید کتاب.

می‌گفت: ببین، هیچ کس نمی‌خندد. حتی خود تو. چند سال پیش هم همینطور بود محمود؟

اتوبوس به ایستگاه رسیده بود. داشتم چیزهایی که از اقتصاد و سیاست خوانده‌ام را در ذهنم مرور می‌کردم. چرا اینطور شد؟ این سیر نزولی تا کجا ادامه پیدا می‌کند؟

در همین فکر‌ها بودم که گفت: آن خانم کتاب فروش را یادت هست؟ همانی که تمام این ۴ سال وقتی می‌آمدیم انقلاب، از دیدن خنده‌اش خوشحال می‌شدیم؟ خب، چند ماه است دیگر نمی‌خندد. وقتی ازش سؤال می‌کنم، فقط عینکش را جا به جا می‌کند و خیلی سرد جواب می‌دهد.

در دلم می‌گفتم: یک طوری حرف می‌زنی که انگار مقصر همهٔ این بدبختی‌ها من هستم. خود من هم گم شده‌ام. به روی خودم نمی‌آورم. خود من هم وقتی برای خرید کتاب به این خیابان شلوغ، به این تجسم تهران خاطرات کودکانه‌ام می‌آیم، سر درد می‌گیرم. راستش حس می‌کنم همه چیز از دست ما خارج شده. شده‌ایم تخته پاره‌هایی روی موج.

و گفتم: ببین. دقیقاً. شده‌ایم مثل تخته پاره‌هایی روی موج. تفاوت من و تو هم تفاوت در نوع نگاه‌مان به همین مسئله است. من‌‌ رها کرده‌ام و تو مدام غصه‌اش را می‌خوری. در وسط این دریای طوفانی، نمی‌توان راه چاره‌ای پیدا کرد. ولی تو هنوز هم مدام نگرانی و به راه چاره فکر می‌کنی. تازه چه راه چاره‌ای؟ راه حلت خریدن دلار بود. که مثلاً ارزش پول‌هایت افت نکند و سودی هم بکنی؟ مگر کردی؟ هی با خودت کلنجار رفتی که این راه درستی برای پول در آوردن نیست. اخلاقی نیست و.... خب.

آرام گفت: اتوبوس لعنتی. همیشه در ایستگاههای شلوغ سوار می‌شویم. همیشه هم اتوبوس دیر می‌رسد. خسته شدم از ازدحام و دیر رسیدن. محمود، من فکر می‌کنم ما همیشه دیر می‌رسیم. وقتی هم که می‌رسیم همه جا شلوغ و به هم ریخته است. مثل تولدمان...

اتوبوس رسید. سوار شدیم. سینه‌ام می‌سوخت. هوا پرِ دود بود. هیچ کداممان حوصلهٔ ادامه دادن داشتیم.

هر کدام از ما آدم‌ها نقطه ضعف‌هایی داریم. یعنی یک جاهایی در شخصیتمان هست که سست‌تر از بقیهٔ قسمت هاست. ممکن است بخشی از شخصیتمان به سختی و محکمی سنگ باشد و بخشی از آن مثل حباب، آمادهٔ ترکیدن. نقطه ضعف یعنی همین. یعنی آنجایی از شخصیت هر کس که بیش از حدّ معمول ضعیف است؛ یعنی آنجایی که دیگران و حتی گاهی خود فرد تصور ضعیف بودنش را نمی‌کند. و خب، آدم‌ها با همین نقطه ضعف‌هایشان از پا در می‌آیند. دیر یا زود، خیلی از ما در دام یکی از همین نقاط تاریک می‌افتیم و برای مدتی یا شاید برای همیشه اسیر تبعات این اسارت می‌شویم.

نقطه ضعف‌های آدم‌ها فقط در قدرت طلبی، ثروت طلبی و شهوت و اینجور چیز‌ها خلاصه نمی‌شود؛ شخصیت‌های متنوع داریم و نقطه ضعف‌های مختلف. یکی ممکن است نقطه ضعفش ترس از فقر باشد، یکی ترس از جدایی، یکی اضطراب تنها شدن، یکی اعتیاد و الی آخر. در هر صورت، این نقاط ضعف معمولاً باعث می‌شوند خطا کنیم، کاری کنیم که نباید، از آنچه هستیم ضعیف‌تر نشان دهیم و وابسته‌تر از آنچه به طور معمول هستیم به نظر بیاییم. اینکه کلی می‌گویم، از قلّت شواهد و مثال‌ها نیست، از کثرت آن هاست. هر کسی می‌تواند صد‌ها مثال پیش خودش بیاورد. هر کدام از ما تجربه‌هایی داریم و بار‌ها و بار‌ها تباه شدن آدم‌ها را دیده‌ایم.

در این نوشته نمی‌خواهم از دلیل وجود نقطه ضعف‌ها صحبت کنم. فقط می‌خواهم به این پرسش فکر کنم که: چه کارهایی می‌توان کرد تا در دام این نقطه ضعف‌ها نیفتیم و دچار خسران نشویم؟

سعی کرده‌ام از تجربهٔ شخصی خودم و برخی از تجارب دیگران، اصولی را استخراج کنم:

1. قبول کنیم که هر کسی، در هر سطحی از کمال، نقطه ضعف‌هایی دارد که ممکن است حاصل تربیت، طبقهٔ اقتصادی، نحوهٔ معیشت و حتی ژنتیک باشد.

2. قبول کنیم که همهٔ وجوه شخصیتمان به یک اندازه قوی نیست و قدرت وجه یا وجوهی از شخصیتمان را به کل آن نسبت ندهیم.

3. سعی کنیم با تجربه‌هایی محدود و کنترل شده نقاط ضعف خودمان را بشناسیم. اگر نخواهیم این تجربه‌های کنترل شده را داشته باشیم می‌توانیم به تجارب دیگران نگاه کنیم. بعد خودمان را جای آن‌ها بگذاریم و در مورد عکس العمل‌های خودمان در شرایط مشابه فکر کنیم. برای این کار تخیّل و قدرت تحلیل بالایی لازم است.

4. نقاط ضعف خود را به رسمیت بشناسیم. یعنی وجودشان را انکار نکنیم.

5. سعی کنیم در شرایطی که کنش مبتنی بر آن نقاط ضعف را ناگزیر می‌کند قرار نگیریم. مثلاً اگر نقطه ضعف ما برانگیختگی زیاد و مقاومت جنسی یا مالی پایین است در موقعیت‌هایی که مقاومت جنسی یا مالی زیادی نیاز است قرار نگیریم.

6. چون نمی‌توانیم جلوی پیش آمدن چنین شرایطی را بگیریم، باید از پیش به آن‌ها فکر کرده باشیم. یعنی سناریوهای ممکن را در ذهنمان سنجیده باشیم و به کنش‌های معقول در هر سناریو فکر کرده باشیم. البته هیچ چیز قابل پیش بینی نیست. ولی همین که از قبل به این شرایط فکر کرده باشیم، ما را درگیر شرایطی نا‌شناس نمی‌کند. در نتیجه می‌توانیم بهتر تصمیم بگیریم. مثلاً اگر نقطه ضعف ما تنهاییست و ممکن است به خاطر سر ترس از تنها شدن دست به هر کاری بزنیم. بهتر است از قبل به این فکر کرده باشیم که اگر روزی با وجود تمام تلاش‌هایمان تنها شدیم چه کار باید بکنیم و به چه کس یا کسانی رو نیاوریم.

7. اگر در چنین شرایطی قرار گرفتیم، پیش از هر تصمیمی به این فکر کنیم که قضاوت خودمان در شرایط معمول دربارهٔ این تصمیم چه خواهد بود. بعد بر اساس آن قضاوت عمل کنیم.

8. همیشه به خاطر داشته باشیم که امیال ما قادر به همه گونه دستکاری در معرفت ما هستند. در چنین مواقعی ممکن است سلسله‌ای از استدلال‌ها را کنار هم بچینیم تا عملی خاص را توجیه کنیم. اما باید از دید ناظر خارجی یا خودمان در شرایط معمولی به این مسئله و استدلال‌ها نگاه کنیم. این از دید ناظر خارجی یا خود ِ شرایط نرمال نگاه کردن نیاز به تمرین دارد؛ تمرینی که می‌توانیم در تجربه‌های محدود و کنترل شده انجام دهیم.

9. همیشه باید برای باورهای سست و «لنگ در هوا» کاری کرد. بسیاری از مواقع، اگر وسوسه‌ای قوی به این باورهای سست ضمیمه شود، فاجعه می‌آفریند. خیلی از ما تصور مبهمی از مفاهیم اخلاقی داریم. حق دیگران و حدود آن برایمان روشن نیست. مفهوم رابطه و خیانت و دوستی و حدود آن‌ها را به درستی تشخیص نمی‌دهیم و الی آخر. در مواجه با شرایط تحریک نقاط ضعف، باور سست مقاومتمان را در هم می‌شکند. از خودمان می‌پرسیم: خب، واقعاً چرا نباید فلان کار را بکنم. بعد که دلیل روشنی پیدا نکردیم، مانع معرفتی از پیش پایمان برداشته می‌شود.

10. یکی از خطاهای معرفتی و اخلاقی ما این است که در توجیه عمل خود می‌گوییم: همه این کار را می‌کنند، پس من چرا نکنم. این استدلال توجیه قدرتمندی برای شکستن مقاومت فرد است. اما باید به خاطر داشت که اولاً من خودم هستم و مختصات و مقتضیات، شرایط و باورهای خاص خودم را دارم و به همین دلیل شرایطم با دگیران قابل قیاس نیست. ثانیاً «» دیگران «یا» همه «مفاهیم مبهمی هستند که در اغلب موارد توهم و خطا می‌آفرینند. منظور از» همه «کیست؟ گاهی اوقات حکمی را به همه منتسب کرده‌ایم ولی پس از مدتی به کرّات به موارد نقض آن بر خورده‌ایم. گاهی چون همه فلان کار را می‌کردند، ما هم آن را انجام داده‌ایم و به دام افتاده‌ایم. در نتیجه باید از این مفاهیم و احکام کلی مبهم پرهیز کرد. هر فرد باید خودش و فقط خودش را در چنین شرایطی در نظر بگیرد.

11. اگر تصمیمی گرفتیم که ممکن است بعد‌ها از آن پشیمان شویم، باید به خاطر داشته باشیم که هر لحظه تصمیم خود را عوض کنیم، سود کرده‌ایم. یعنی بپذیریم که مسئله، مسئلهٔ صفر و صد نیست. آدم‌ها با اولین اشتباه تباه نمی‌شوند. پس هر لحظه که به شرایط نرمال نزدیک‌تر شدیم باید دست از آن تصمیم و راهی که در پیش گرفته‌ایم برداریم. برای این کار باید بر میل به تخریب خود که در اغلب ما هست، غلبه کنیم.

12. اگر با همهٔ این اوصاف در آن نقطه ضعف زمین گیر شدیم، سعی کنیم اشتباه خودمان را قبول کنیم. با خودمان صادق باشیم. واقعیت را تحریف نکنیم و سعی کنیم تمام درسی را که می‌توانیم از آن موقعیت بگیریم. نباید سعی کنیم برا ی کاستن از ناراحتی یا عذاب وجدان یا اصلاح داوری دیگران، واقعیت را تحریف کنیم. باید اشتباه‌مان را مردانه (زنانه) بپذیریم.

فهرست ناقصی است و پهلو به توصیه‌های کتاب‌های عامه پسند می‌زند. اما، موضوع مورد بحث (یعنی به دام نقاط ضعف افتادن) آنقدر مهم و البته پوشیده است که خطر سطحی شدن مطالب هم ما را از نوشتن پیرامون آن بی‌نیاز نمی‌کند. خیلی از ما آدم‌ها، دقیقاً‌‌ همان زمانی که به توان و شخصیت خود ایمان کامل داریم یا زمانی که در اوج محبوبیت فکری، سیاسی، هنری و... هستیم، دچار چنین خطاهایی می‌شویم و همه چیز را خراب می‌کنیم.

"همیشه عنصر مخربی در رفتارهای آدمی هست و امید راهی است برای فرار از خود؛ از وضیعت اسف باری که تولد برایمان رقم زده است" افسردگی چیزی جز باور به این گزاره نیست. و افسردگی چه بی صدا و آرام به روزها و لحظه هایمان می خزد. و افسردگی چه آرام می رود زیر پوست روابطمان. و افسردگی چه بی خبر رنگ در و دیوار را تغییر می دهد، صداهای آشنا را غریبه می کندو طنین های دلنشین را به ضرباهنگی فرساینده بدل می کند.

همیشه کسی هست که کسی را می پاید. کسی که نزدیک است. آمده تا به صورت تنهایی او چنگ بزند. می دود بی آنکه هراسی از نبود وقت داشته باشد. می نشیند بی آنکه خسته باشد و داد می زند بی آنکه واقعاً عصبانی شده باشد.

همیشه عنصر مخربی در همه ی رفتارهای آدمی هست. ولی آدمی آن را نمی بیند تا زمانی که افسردگی از راه می رسد. افسردگی مثل عشق است: چشم آدمی را باز می کند. تنها آن موقع است که می فهمد : "همیشه عنصر مخربی در رفتارهای انسان هست و امید راهی است برای فرار از خود؛ از وضیعت اسف باری که تولد برایمان رقم زده است"

هیچ کس پایبند هیچ آینده‌ای نیست. تنها گذشته است که دست و پای آدمی را می‌بندد. آینده هم در بند گذشته است. تنهایی آدمی هم میراث گذشتهٔ اوست. رنج‌ها، غم‌ها و شادی‌ها همه ارمغان گذشته‌اند. گذشته اما یکسره جبری است. تمام شده است. جز رشته‌ای از خاظرات و تأثیرات چیزی از آن باقی نمانده است. چگونه باید با گذشته سر کرد؟ گذشته را چه باید کرد؟ گذشته‌ای که روز به روز بزرگ‌تر می‌شود و سهم بیشتری از زندگی ما را می‌گیرد اما هیچ تغییری در آن نمی‌توان داد. دم مرگ، همهٔ زندگی ما گذشته است. در آن لحظه، یکپارچه گذشته‌ایم. همهٔ هستیمان جز‌‌ همان دم آخر، گذشته است. در آن لحظه موجودی ماضی هستیم.

چیزی مرگ بار در میل به جاودانگی هست. مگر نه این است که هر چیزی به ضدّش شناخته می‌شود و اگر چیزی هست ضدّش هم یقیناً وجود دارد. پس اگر فنا هست، جاودانگی هم هست و اگر جاودانگی هست، نابودی هم هست. میل به جاودانگی، چیزی در این میانه است، میل به چیزی که آدمی را به ضدّش می‌کشاند. از میل به جاودانگی به فنا و نیستی کشیده می‌شویم. این میل آنقدر شدید هست که همهٔ فعالیت‌هایمان را پنهان و آشکار جهت دهد. اما چون جاودانگی ممکن نیست و چون همهٔ عمر زیسته‌ایم که جاودانه شویم، وقتی به واقعیت نیستی پی می‌بریم، فنا‌تر می‌شویم. پردهٔ توهممان که دریده می‌شود، حاصل همهٔ عمرمان بی‌معنا می‌شود و نیستی از این بیشتر نخواهد بود.

 جاودانگی، ما را به مردنِ پیش از مرگ دچار می‌کند؛ به نیستیِ پیش از نیستی؛ به تهی و بی‌معنی کردن همهٔ فعالیت‌ها و همهٔ عمرمان. میل به جاودانگی کشنده است و تمام زندگی ما در همین پارادوکس شکل می‌گیرد.

ده ساله بودم شاید. از بهشت رضا بر می‌گشتیم. دوست مادرم که یک سال از درسش مانده بود و از همین الآن همه خانم دکتر صداش می‌کردند، در تصادفی از دنیا رفته بود. از آن تصادف‌های مزخرف. از آن راهیان نورهای هر ساله که یکی دو تا اتوبوس کشته می‌دهد. مراسم تشییع تمام شده بود. خیلی تلخ، خیلی خیلی تلخ. من خانم اعلمی را خیلی دوست داشتم. خیلی به من محبت می‌کرد. تا جایی که یادم هست، زن حدوداً ۲۸ سالهٔ قدبلندی بود، عینکی و زیادی مهربان. بچهٔ کوچکی هم داشت. دختر شهید هم بود.

اولین بار بود که با مرگ مواجه می‌شدم. یعنی اولین باری بود که مرگ را حس می‌کردم. آدم زمانی این جور چیز‌ها را حس می‌کند که عزیزی را از دست می‌دهد. تازه آن وقت می‌فهمد که مرگ چه کار می‌کند و چه چاله‌های عمیقی در روح آدم به جا می‌گذارد. از روز اولِ شنیدن خبر مبهوت بودم. فضیله خانم از آن آدم‌هایی بود که بچه‌ها را جدی می‌گرفت و مثل آدم بزرگ‌ها به‌شان احترام می‌گذاشت. هی وسوسه می‌شوم بگویم با مردن او شکست عشقی خوردم. ولی خب، این طور نبود ولی خیلی هم از آن کم نداشت. یعنی سهمناکی مرگ، تراژدی مردن او را به چیزی شبیه یک شکست عشقی عمیق تبدیل کرده بود. شکستی با غم و اندوه شدید و البته ترس و حیرتی غیر قابل تحمل.

در سکوت از بهشت رضا بر می‌گشتیم. بابا، مامان، حامد، من و فاطمه. کسی یک کلمه هم حرف نمی‌زد. دقیقاً نمی‌دانم چقدر از مشهد تا بهشت رضا راه بود. ولی هر چه بود آن روز آنقدر حالم از این مسیر بد شد که به همهٔ خانواده گفته‌ام من را هر جایی خاک کنند الا بهشت رضا. حتی ببرند آن خواجه ربیع دلگیر و کسل کننده. پخش ماشین روشن بود. علیرضا افتخاری می‌خواند:‌ای دلبر عشوه گر،‌ای یار شیرین شکّر، از بزم یاران سفر، کردی چرا بی‌خبر.... هیچ وقت یادم نمی‌رود این قطعه را. در‌‌ همان ده سالگی مرگ تکان بدی به چارستون روحم داده بود. یک هو به بابا گفتم: «بابا، یکی مرده، می‌فهمین. یکی که ما می‌شناختیمش. یکی که تا همین دیروز پیش ما بود و الآن کلاً نیست و هیچ موقع هم دیگه نمی‌بینیمش. یکی که گذاشتیمش زیر خاک. شما‌ها چطونه؟ چرا هیچ چیز براتو ن عجیب نیست؟ من دارم دیوونه می‌شم. یکی مرده بابا! می‌فهمین؟» بابا همیشه این جور لحظه‌ها سکوت می‌کند. سکوت کرد. با همهٔ آن گریه‌هایی که سر خاک کرده بودم، باز هم داشت گریه‌ام می‌گرفت. اصلاً شاید همانجا بود که فهمیدم اینکه اشک کسی دم مشکش باشد یعنی چه. بابا، بعد ازیک سکوت نسبتاً طولانی گفت: «می‌فهمم محمود جان. همهٔ ما می‌فهمیم، ولی خب آدم عادت می‌کنه. اینقدر عزیز از دست می‌دی که عادت می‌کنی. پیامبر هم فوت می‌کنه، امام هم فوت می‌کنه. همه غیر از خود خدا می‌میرن. اینقدر مرگ می‌بینی که عادت می‌کنی. بعد انگار مرگ برات عادی می‌شه. عادی عادی نه. ولی خب دیگه هیچ وقت مثل اولین بار نیست.» حالا من ساکت شدم. یقین داشتم مرگ برای من عادی نمی‌شود. یقین داشتم جای این ضربهٔ کاری هیچ وقت خوب نخواهد شد.

 خیلی سال گذشت. شاید ده سال. یک بار که برای مرگ عزیزی به بهشت زهرای تهران رفته بودم، عمیقاً حس کردم که مرگ هنوز عادی نشده. یعنی همه چیز غیر از مرگ عادی شده ولی مرگ هنوز سهمگین، ترسناک، عجیب، حیرت آور و دیوانه کننده باقیمانده.

آن روز‌ها مؤمنانه زیستن با ترس و لرز عمیقی همراه بود. بعد از ظهر یک روز بهاری بود. زیر سایهٔ درخت انگور گوشهٔ حیاط نشسته بودم. فرش پهن کرده بودم، برای خودم چای آورده بودم و داشتم کتاب می‌خواندم. ۱۶ ساله بودم شاید. تصمیم گرفته بودم همهٔ کتاب‌های آقای دستغیب را بخوانم. آن روز‌ها ولع خواندن داشتم: شریعتی، حائری یزدی، سروش، طه حسین، حسن‌زادهٔ آملی و نوبر همهٔ کتاب خواندن‌هایم، خواندن کارهای آیت الله دستغیب. کتاب گناهان کبیره‌اش را کمی که خواندم کنار گذاشتم. سخت بود، خیلی سخت بود و با دینی که من می‌شناختم فاصله داشت. چند ماهی گذشته بود که تصمیم گرفتم بعضی از تفسیرقرآن‌های پراکنده‌اش را بخوانم. یکی مال سورهٔ معارج بود که آن روز دست گرفته بودم. یادش به خیر آن روز‌ها هرچه می‌خواندم جذب می‌کردم. انگار کلمات به روحم نفوذ می‌کردند. یکی دوبار مشکل معده پیدا کرده بودم از بس غذا نخورده بودم یا غذاهای مانده را به زور و دور از چشم مادرم یواشکی خورده بودم. پشت قفسهٔ کتاب‌هایم جایی درست کرده بودم برای نان خشک. خب، لابد نان خشک و زخم شدن دهان هم برای رسیدن لازم بود. آن بعد از ظهر به خاطر آن هوای بهاری خیلی سر حال بودم و شروع کردم به خواندن کتاب. سأل سائل بعذاب واقع: اولین ضربه. چند قطره عرق بر روی پیشانیم جمع شده بود. یادم نیست آقای دستغیب چه تفسیری کرده بود این آیه را. هر چه بود از همین ابتدای سوره شروع کردم به لرزیدن. آنقدر که هیچ کدام از حوری پری‌های این سوره را ندیدم. حیاط خانه انگار شده بود جهنم خدا. عرق کرده بودم. خود آیه‌ها مثل تازیانه بود و تفسیر آقای دستغیب از آن هم سخت‌تر. خیلی ترسیده بودم. نه اینکه فکر کنی حالا که دارم می‌نویسم آب و تابش می‌دهم. نه، واقعاً ترسیده بودم. آن روز‌ها دنیا جور دیگری بود. یک جور خاص و عجیب و مخصوص‌‌ همان دوران. این روز‌ها همه چیز سرد و بی‌روح شده. همه بی‌باور شده‌ایم. خودم هم درست آن روز‌هایم را نمی‌فهمم.

خوب شد فاطمه صدام زد و گفت محمود بیا بریم مسجد. مدتی بود چند کوچه آنطرف‌تر مسجد خوبی پیدا کرده بودم و با هم می‌رفتیم نماز. فاطمه که صدام زد یک هو انگار از جهنم برگشته باشم؛ یا انگار از خواب جهنم بیدار شده باشم. خدا را شکر کردم که در خانه و زیر درخت انگور هستم.

آن روز نماز عجیبی خواندم. دو سه روز سختی را هم گذراندم و بعد رفتم پیش یکی از دوست‌های پدرم؛ آقای حسینی. مفسر قرآن بود. با خجالت و کمی اضطراب ماجرای آن روز و این یکی دو روز بعدی و اضطراب‌ها و کابوس‌هایم را برایش تعریف کردم. لبخند زد. لجم گرفت. گفت: «آقا محمود! آقای دستغیب خیلی تند می‌رفته. بعد هم اگر حرفی زده، برای شما نزده. برای یک آدم ۵۰، ۶۰ ساله زده که اگر یک درصد این حرف‌ها رو هم باور کرد، بترسه و اگر هیچی به راهش نیاورده با این ترسیدن یک کم دست از ظلم و مال حروم برداره و توبه کنه. برای شما نگفته این حرف‌ها رو. شما با این سن کم و دل پاک همهٔ این‌ها رو باور می‌کنی. به خود خدا قسم که خدا مهربونه. شما بیا خدا رو دوست داشته باش و سراغ این کتاب‌ها هم نرو. بعد هم اگر خواستی از این چیز‌ها بخونی از من بپرس. کتاب خوندن از یک کنار و پشت سر هم، این آفت‌ها رو هم داره.»

آرام شده بودم از این حرف‌ها ولی تأثیر آن آیه‌ها هنوز مانده بود. سال‌ها گذشت. ما از آن خانه رفتیم. اما هیچ وقت خوف و رجای آن روز‌ها یادم نمی‌رود. گاهی وقت‌ها حسودیم می‌شود به خودِ آن روزهام. مشهد که می‌روم ماشین را بر می‌دارم و می‌روم سراغ خانهٔ آن سال‌ها و آن درخت انگور. از بیرون نگاه می‌کنم و نمی‌دانم چرا تنم می‌لرزد.

ابتدایی را مدرسهٔ شاهد خواندم، هم زمانی که قم بودیم و هم زمانی که برگشتیم مشهد. مشهد، دبستان شاهد ۶ می‌رفتم. بعد‌ها از خودم می‌پرسیدم چرا این‌ها در اسم گذاری مدارسِ شاهد یک کم خلاقیت به خرج ندادند؛ اسم‌ مدارس شاهد مشهد خیلی مسخره بود: شاهد ۶، شاهد ۱۴، شاهد ۲۰ و... . بعد آدم همینطوری نمی‌فهمید که مثلا شاهد ۶ پسرانه است و ۷ دخترانه. یعنی از روی اسم‌های مدرسه‌ها نمی‌شد حدس زد. مثلا ً من شاهد ۶ می‌رفتم و خواهرم شاهد ۷، و مدرسه‌هایمان هم هیچ ربطی به هم نداشت. یکی این طرف شهر بود و یک آن طرف شهر.

 آن زمان بچه شهید توی مدرسه ما زیاد بود. بعد‌ها کمتر و کمتر شد؛ یعنی مثلاً ده سال بعد. راستش خیلی مواقع مثلا زمانی که چهارم یا پنجم بودم، با خودم حساب می‌کردم این بچه شهید‌های کلاس اولی که متولد ۶۷ یا ۶۸ بودند، پدر‌هاشان اواخر جنگ شهید شده‌اند و پدر همکلاسی‌های من مثلا سال ۶۴ یا ۶۵. یعنی سعی می‌کردم تاریخ شهادت پدر‌هاشان را حدس بزنم. خلاصه، بچه شهید کم نداشتیم. فضای مدرسه ما اصلاً جهت گیری نداشت. یعنی هم کادر مدرسه و هم خود بچه شهید‌ها مدام مراعات می‌کردند که فضا تبدیل به دو قطبی بچه‌های معمولی و بچه شهید‌ها نشود. مثلاً هیچ وقت کسی به من نگفت با فلانی تند حرف نزدن چون بچه شهید است یا هوای فلانی را داشته باش چون پدرش جانباز قطع نخاعی است و از این حرف‌ها. معمولاً از کسی نمی پرسیدیم که فلانی تو بچه شهیدی یا نه و کسی هم شبیه همین سؤال‌ها را از ما نمی‌کرد. دقیق یادم نیست چطور ولی همینطوری متوجه می‌شدیم. ولی خب، بچه شهید کم نداشتیم و یک جورایی همه مراعات آن‌ها را می‌کردیم. یعنی خوردنی‌های خوشمزه سر کلاس نمی‌بردیم، توی درس خواندن کمکشان کنیم و از این حرف‌ها. کلاس پنجم با یکی از بچه‌ها که اگر اشتباه نکنم اسمش مصطفی بود، درس کار می‌کردم. آن زمان رسم نبود بچه مدرسه‌ای‌ها با اسم کوچک هم را صدا کنند، برای همین به او گفتم: «عابدزاده، خب ببین، ما اینجا با هم کار می‌کنیم، بعد تو هم شب وقت بگذار تورو خدا. قول می‌دم این ثلث به جای شاگر ۲۸‌ام مثلا شاگرد ۱۴‌ام بشی. خوب نیست؟» نگاهی به من کرد و هیچی نگفت. منظورش را نفهمیدم؛ خنگ بودم آن زمان. گفتم: «چرا نگاه می‌کنی؟ راست می‌گم؟» یک کم بددهن بود این مصطفی. دقیق یادم نیست چه کلمه‌ای به کار برد. لابد یکی از آن کلمه های رایج مشهدی بود. بعد ادامه داد: «مقدسی من نمی‌تونم درس بخونم. یعنی نمی‌شه. کجا درس بخونم. من همش بیرونم. توی کوچه‌ام. غروب میام خونه و خسته‌ام و می‌خوابم.» گفتم: «خب کمتر بازی کن و بیشتر درس بخون». گفت: «من یادم نیست بابام کی شهید شد. از ۶ سالگی با عموم زندگی می‌کنم. یعنی مادرم شوهر کرد بعد یکی دو سال از شهادت بابام و شوهرش منو نخواست. مامانم منو داد به عموم. من الان ۶ ساله که با عموم زندگی می‌کنم. عموم خودش ۴ تا پسر داره. زن عموم از من خوشش نمیاد. از دو سه سال پیش فهمیدم باید تا جایی که می‌شه بیرون از خونه بمونم وگرنه هر خرابکاری‌ای که توی خونه می‌شه می‌افته پای من. کلاً زن عموم از من بدش میاد...» این را که گفت جا خوردم. درست یادم نیست که چه جوابی دادم. فقط مطمئنم که نگفتم «آخی طفلکی». از این جور عکس العمل‌ها بدم می‌آید. یادم هست که بحث را عوض کردم. قول دادم با همین درس کارکردن‌ها کاری کنیم که شاگرد ۱۴‌ام بشود. یادم نیست که شد یا نه. ولی یادم هست که آن روز تا شب کلافه بودم. حس مدیون بودن داشتم؛ حس مفت خوری، حس خیانت. بعد از آن تا مدتی هر وقت جایی تفریحی می‌کردیم از خودم بدم می‌آمد. مصطفی هم همین حق را داشت ولی نمی‌توانست. راستش حس می‌کردم یا باید پدر من شهید بشود یا مصطفی خانوادهٔ خوب پیدا کند. فقط در یکی از این دو حالت برابر می‌شدیم و ۲۰‌های من واقعاً ۲۰ می‌شد. وگرنه ۲۰ من‌‌ همان ۱۲ یا ۱۳ مصطفی بود. بچه بودم، چیزی نمی‌فهمیدم ولی در‌‌ همان بچگی هم می‌توانستم این را تشخیص بدهم                          .

خاطرات گذشتهٔ هر کسی داستان‌هایی هستند که هر چه زمان جلو‌تر می‌آید کمرنگ‌تر می‌شوند و اگر به دادشان نرسی کم کم پاک پاک شوند. خیلی مواقع خاطرات آدم با تخیلات خودش در مورد گذشته، آرزوهاش و حتی خاطرات دیگران، مثلاً بزرگ‌تر‌ها یا دوستانش از‌‌ همان اتفاقات قاطی می‌شود و این طور می‌شود که گذشتهٔ یک آدم می‌ریزد به هم. شاید بگویی «مهم نیست، بالاخره آدم‌ها می‌میرند و خاطراتشان هم چال می‌شود توی زمین.» ولی خب، برای من مهم است. نمی‌دانم، حسی در درونم هست که شاید از مادرم به ارث برده‌ام: مدام دلم می‌خواهد با گذشته زندگی کنم. یعنی دوست دارم اتفاقات گذشته آنقدر برایم روشن باشد که اگر دلم از زمان حال گرفت، به گذشته بروم و با آدم‌ها و اتفاقات آن دوران سر کنم. مثلاً ببین، دایی من سال ۶۱ در جنگ ایران و عراق شهید شد، یک ماه دیگر دقیقاً می‌شود ۳۰ سال و خب، سی سال زمان کمی نیست. اما وقتی مادرم از دایی محمود حرف می‌زند انگار تا دیروز همین حوالی بوده. مادرم می‌گفت حتی خیلی مواقع با محمود حرف می‌زند و درددل می‌کند. وقتی سر خاکش می‌رویم، من هم که دایی محمود را ندیده‌ام، حس می‌کنم یکی هست که عین همین آدم‌های این بالا صدای من را می‌شنود. بعد شروع می‌کنم یک دل سیر باهاش حرف می‌زنم. یا مثلاً پدربزرگم. بعضی عصر‌ها که دلم می‌گیرد یاد پدربزگم می‌افتم و خب، به مدد خاطرات باقیمانده‌ام از نحوهٔ حرف زدن، راه رفتن، سکوت کرن و لبخند زدنش به دیدنش می‌روم. با هم چای می‌خوریم و حرف می‌زنیم. گاهی وقت‌ها هم مادرجان، خدا بیامرز، از آن اتاق می‌آید پیش ما و خلوت ما دو نفر را به هم می‌زند ولی بودن مادرجان هم حس و حال خودش را دارد.

خب، حالا فرض کن من یا مادرم این خاطرات را نداشتیم، یعنی فرض کن که خاطراتمان پاک می‌شد، نمی‌توانی بفهمی چه لذتی را از دست می‌دادیم. للبته این‌ها همه مقدمه بود. راستش تصمیم گرفته‌ام و نمی‌دانم چقدر عملی می‌شود ولی خب، تصمیم گرفته‌ام بعضی از خاطراتم را همینجا بنویسم تا هم دوباره مرورشان کنم و هم یک جای این دنیا بمانند برای بعد‌ها. خیلی از خاطراتم هیچ واقعهٔ جالب و عجیبی ندارند. تنها نکتهٔ جذابشان همین خاطره بودن است. مهم نیست. قرار نیست داستان بنویسم، می‌خواهم یک سری خاطره تعریف کنم برای خودم و گریه کنم و بخندم و حسرت بخورم. بعد هم شاید سر جمع این خاطره‌ها را حساب کردم تا ببینم مجموعاً خوشبخت بوده‌ام یا نه. فعلاً شروع می‌کنم تا ببینم چه می‌شود.

میگل د اونامونو ، کتاب درد جاودانگی، ترجمه ی  بهاءالدین خرمشاهی، ص 261:

و اگر ایمان "مادهٔ" امید است، امید نیز به نوبهٔ خود "صورت" ایمان است. ایمان تا زمانی که به ما امید نبخشیده است ایمانی بی‌شکل و صورت است، مبهم است، آشفته است، بالقوه است، چیزی به جز امکان ایمان یا آرزوی ایمان نیست. ما نیازمند به ایمان داشتنیم و به چیزی که امید بسته‌ایم ایمان می‌آوریم، به امید ایمان می‌آوریم. گذشته را به یاد می‌آوریم، حال را می‌شناسیم، و تنها به آینده ایمان داریم. ایمان داشتن به آنچه ندیده‌ایم، همانا ایمان داشتن است به آنچه خواهیم دید. ایمان تکرار می‌کنم، ایمان به امید است: ما به چیزی که امید داریم ایمان داریم.

در این دنیا آدم‌های زیادی با فقر شرافتمندانه دست و پنجه نرم می‌کنند. خیلی‌ها درهیچ جایی و هیچ شغلی استخدام نشده‌اند، هیچ حقوق ثابتی ندارند و امنیت مالیشان تقریباً در حد صفر است. این آدم‌ها لحظاتی از روز را به سکوت می‌گذرانند. سکوتی همراه با فشار، تیر کشیدن مغز و گاهی هم دندان غروچه. گاهی هم بی‌هیچ یک از این‌ها؛ فقط سکوت می‌کنند تا درد فقر شرافتمندانه در جانشان رسوب کند. نمی‌دانم فهمیدید چه جور سکوتی را می‌گویم؟ مثل سکوت یک مادر بی‌پول در برابر خواستهٔ فرزندش یا سکوت یک پدر وقتی شب‌ها به مخارج زندگی‌اش فکر می‌کند یا وقتی به آیندهٔ فرزندانش نگاه می‌کند یا حتی زمانی که به آرزوهای تباه شدهٔ خودش فکر می‌کند.

در این دنیا خیلی‌ها بی‌کارند. بی‌پولند. بی‌آرزو و بی‌رویا هستند و در ‌‌نهایت خیلی از آدم‌های این دنیا در همین سکوت آرزو می‌کنند که‌ای کاش نبودند، که‌ای کاش بمیرند، که‌ای کاش نظم این جهان کمی و فقط کمی تغییر کند.

این دنیا برای بعضی آدم‌ها تراژیک شروع می‌شود، برای بعضی‌ها از کودکی تراژیک می‌شود، برای خوش بخت‌تر‌ها از حوانی، برای بعضی از می‌انسالی و برای آدم‌های خوشبختِ خوشبخت از پیری. در هر صورت این دنیا پر است از تراژدی. تراژدی در هیچ جا ر‌هایمان نمی‌کند. فقط نگاه‌مان از این سو به آن سو می‌لغزد تا دمی میان این تراژدی و تراژدی بعدی، فراموشی را تجربه کنیم    . 

----------------------------------------------------------------------------------

پانوشت :

تابلو استخدام نشده ها، اثر ارنست نیکول

یکی از چیزهایی که مدتیست تلاش می‌کنم تکلیفم را در موردش روشن کنم فهم تفاوت «وقت صرف کردن» و «وقت تلف کردن» است. نمی‌دانید چقدر این مسئله برای من اهمیت پبدا کرده است. بار‌ها از خودم پرسیده‌ام مرز «وقت صرف کردن» و «وقت تلف کردن» کجاست و چرا اینقدر بعضی مواقع از حس بدِ وقت تلف کردن بی‌تاب می‌شوم. تفاوت این دو مفهوم تا حدی به تفاوت امور جدی و غیر جدی یا امور اصلی و فرعی در زندگی ما بر می‌گردد. ما برای امور اصلی/ جدی زندیگمان وقت می‌گذاریم. یعنی زمانی که صرف می‌کنیم را مفید می‌دانیم. این امور اصلی فقط شامل تحصیل و کار و پول در آوردن و... نیست. تفریح هم وقتی به موقع باشد می‌شود از امور اصلی و جدی است؛ حتی ولگردی هم اگر سر جای خودش باشد از همین قبیل امور است. از طرف دیگر وقت تلف کردن هم فقط بیکار بودن نیست. خیلی کار‌ها برای خیلی از افراد مصداق وقت تلف کردن است. نتیجه گیری ضمنی این حرف این است که وقت تلف کردن یک مفهوم کاملا نسبی است. یعنی کاری که انجامش برای من وقت صرف کردن است ممکن است برای خیلی‌های دیگر اتفلاف وقت باشد و بالعکس. پس مهم است هر کسی این مسئله را به تنهایی و صرفاً در نسبت با خودش حل کند.

باز از خودم می‌پرسم: انجام چه کارهایی برای من وقت تلف کردن است؟ حس می‌کنم این تلقی هم تا حد زیادی از اجتماع تأثیر می‌پذیرد. خیلی مواقع حس می‌کنم اوقاتی که کار نمی‌کنم دارم وقت تلف می‌کنم. حتی خیلی مواقع که کار می‌کنم باز هم حس می‌کنم دارم وقت تلف می‌کنم. وقتی به کارهای کوچک مشغولم حس می‌کنم دارم وقت تلف می‌کنم و وقتی به کلیت زندگی‌ام نگاه می‌کنم که سمت و سوی مشخصی ندارد، عمیقاً حس می‌کنم همیشه در حال وقت تلف کردن‌ام.

بعد از همهٔ این حرف‌ها، فکر می‌کنم تفاوت وقت صرف کردن و وقت تلف کردن به مسئله‌ای بنیادی در جهان بینی هر انسانی بر می‌گردد. شاید بتوان گفت انسان خوشبخت کسی است که این تفاوت و ریشهٔ آن را در زندگی خودش به خوبی فهمیده و می‌تواند آن را مدیریت کند. کسی چون من هم ممکن است همیشه حس وقت تلف کردن داشته باشد وبه هیچ کاری دل ندهد.

باز از خودم می‌پرسم انجام فلان کار وقت تلف کردن است یا نه.

آدم‌ها استعاره‌های مختلفی در مورد زندگی دارند. یکی زندگی را یک جور قفس می‌بیند، یکی یکجور راه، یکی یک جور مدرسه و الی آخر. آدم‌ها همینطور استعاره‌هایی در مورد مرگ دارند، یکی آن را رهایی می‌داند، یکی رسیدن، یکی یک جور فنا و باز هم الی آخر. به همین سیاق هر کسی در مورد سیر اتفاقات هم اگر نگوییم یک استعاره، لااقل یک تصور کلی دارد. یکی ممکن است سیر اتفاقات «جهان به طور کلی» یا سیر اتفاقات «زندگی خودش به طور خاص» را به سمت پیشرفت و بهبود ببیند. دیگری ممکن است سیر اتفاقات را به سوی بد‌تر شدن یا تباهی ببیند. یکی ممکن است فکر کند اتفاقات جهان یا زندگی خودش بد و بد‌تر می‌شوند، بعد در بد‌ترین شرایط بهبودی حاصل می‌شود، مثلا فکر می‌کند «ان مع العسر یسری». یکی هم ممکن است سیر اتفاقات را سینوسی ببیند: یعنی بهبود و تباهی پشت سر هم. خلاصه اینکه این انگاره‌های کلی در مورد سیر اتفاقات نقش بسیار مهمی در جزء جزء اتفاقات زندگی ما دارد: از تصمیم برای یک بیرون رفتن ساده گرفته تا انتخاب شغل و همسر و....

اما اغلب ما آدم‌ها این انگاره‌های کلی زندگیمان را نسنجیده‌ایم. یعنی اصلاً نمی‌دانیم که به صورت پوشیده و پنهان چنین انگاره‌هایی داریم. نمی‌دانیم که تصور کلیمان از سیر امور چیست. اگر هم بدانیم بررسی نکرده‌ایم که از کجا آمده‌اند. آیا این تصورات حاصل زندگی و تجربیات خود ماست یا از پدر و ماردمان به ارث برده‌ایم یا شاید فضای کلی جامعه یا طبقهٔ اقتصادی و فکریمان این تصورات را در ما دامن زده‌اند؟ از خودمان نپرسیدیم که چرا زندگی را اینجوری می‌بنیم؟ چرا جور دیگری نمی‌بینیم و اصلاً آیا می‌توانیم از روی تصمیم تصور کلیمان در مورد اتفاقات را عوض کنیم یا نه. بعد یک سری مواقع پیش می‌آید که می‌بنیم مدام به بن بست می‌خوریم. مدام می‌رسیم ته یک کوچه و سرمان می‌خورد به دیوار. اینجاست که ناگزیر به این انگاره‌ای کلی پی می‌بریم. نمی‌خواهم اسمش را بگذارم شرایط مرزی. ولی در هر حال چیزی شبیه شرایط مرزی اگزیستانسیالیست هاست.

خلاصه اینکه یکی از چیزهایی که آدم باید تکلیف خودش را در مورد آن روشن کند همین تصور کلی در مورد سیر اتفاقات است. باید یک جور شناخت کامل و بعد کنترل کاملی بر این تصورات پیدا کرد. اگر هم بتوانیم تصور بهتری پیدا کنیم که چه بهتر. منظورم از تصور بهتر هم این است که یک نوع تصوری در مورد سیر اتفاقات داشته باشیم که زندگیمان را بهتر کند. یعنی هم توان تبیین آینده‌ای که پیش می‌آید را داشته باشد و هم امیدی به آینده‌های بعد از آن در دلمان ایجاد کند و با این اوصاف لحظهٔ حالمان را بهتر کند و در تصمیم گیری‌ها به سمت بهتری ببردمان.

بار‌ها و بار‌ها فکر کرده‌ام که باید برای مرگم کاری کنم. در واقع نه برای خود مرگ، بلکه برای حساب رسی پیش از مرگ. منظورم زمان فشرده و کوتاهیست که آدم از خودش می‌پرسد: خب چطور بود؟ چه چیزی به دست آوردم؟ کجای راهم؟ چه کرده‌ام؟ و آیا اصلاً کاری کرده‌ام یا نه؟

هر روز به این موضوع فکر می‌کنم و هر چند وقت یک بار نکات تازه‌ای به ذهنم می‌رسد. یکی از چیزهایی که هر وقت به این مسئله فکر می‌کنم، به ذهنم می‌آید این است: هرچه زود‌تر باید تکلیفمم را با خیلی چیز‌ها مشخص کنم. البته این خیلی چیز‌ها، شامل خیلی از چیز‌ها نمی‌شود. در واقع، باید تکلیفم را با چیزهایی روشن کنم که بلاتکلیفی دم مرگ در مورد آن‌ها، انسان را تباه می‌کند؛ و حتی فکر کردن به بلاتکلیفیِ هنگام مرگ در مورد این موضوعات هم حالم را خراب می‌کند. بعد می‌آیم به سراغ بعضی از این مسائل مهم: خود، خدا، معنای زندگی، دین، اخلاق، حقوق و وظایف خودم در این دنیا و یک سری چیزهای دیگر. بعد با خودم می‌گویم خب، از کجا باید شروع کرد؟ بعد نگاه که می‌کنم، می‌بینم خیلی وقت است شروع کرده‌ام. یعنی از وقتی یادم می‌آید گیر داده بودم به این مسائل و با این حال هنوز بلاتکلیفم. بعد از خودم می‌پرسم شاید کم کاری کرده‌ای؟ بعد می‌پرسم ایا واقعاً کم کاری کرده‌ام؟ نگاه که می‌کنم می‌بینم تمام تلاشم را کرده‌ام. تازه کلّی از این چند سال اخیر را صرف این کرده‌ام که ناامید نشوم؛ یعنی از اینکه روزی این بلاتکلیفی‌ها تمام می‌شود ناامید نشوم. دوباره که نگاه می‌کنم می‌بینم واقعاً یک جبهه، دو جبهه شده است: یکی تلاش برای خروج از بلاتکلیفی و یکی تلاش برای ناامید نشدن. خب، امید واهی که نمی‌توان داشت. پس باید پسِ ذهنم، آن دور دورهای قلبم حس کنم این بلاتکلیفی روزی تمام می‌شود. بگذریم. خلاصه اینکه همیشه از این بلاتکلیفی‌ها می‌ترسم. هر بار هم که این مسائل را بررسی می‌کنم به‌‌ همان نتایج قبلی می‌رسم و دوباره سرخورده می‌شوم. می‌توانم با جزئیات از هر کدام از این بن بست‌ها بگویم. یاد حرف آقای ملکیان افتادم که می‌گفت: ایمان یعنی جستجوی ایمان. و پیش خودم اضافه می‌کنم: معناداری یعنی طلب معناداری، دینداری یعنی تلاش برای دینداری، اخلاقی بودن یعنی تلاش برای اخلاقی بودن و.... خب و امیدواری؟ هرچه بگندد نمکش می‌زنند، وای به روزی که بگندد نمک. نمی‌گندد، یعنی امیدوارم نگندد.